اين درازى مدت از تيزى صنع * مىنمايد سرعت انگيزى صنع « 1 » پس انسان ، ثابت سيال است . سيال است در طبيعت ، و ثابت است در گوهر روح كه مغتذى به صور نوريّه مجرّده حقايق علميه است . فَلْيَنْظُرِ الْإِنْسانُ إِلى طَعامِهِ ، انسان من حيث هو انسان ، طعام او غذاى مسانخ اوست . باقر علوم نبيّين به زيد شحام در تفسير طعام فرمود : علمه الّذى يأخذه عمن يأخذه . غذا با همه اختلاف انواع و ضروب آن ، مظهر صفت بقاء و از سدنه اسم قيّوم و با مغتذى مسانخ است و تغذى حب دوام ظهور اسم ظاهر و احكام آن است . حقايق علميه ، صور فعليه‌اند كه به كمال رسيده‌اند و حركت در آنها راه ندارد و گرنه بايد بالقوه باشند و لازم آيد كه هيچ صورت علميه‌اى متحقق نباشد و به فعليّت نرسيده باشد . پس علم و وعاى علم ، مجرد و منزّه از ماده و احكام آنند . و چون انسان ثابت سيّال است ، هم براهين تجرّد نفس در وى بر قوّت خود باقى است ، و هم ادلّه حركت جوهر طبيعت صورت جسمانيه . نتيجه بحث اين كه : علم و عمل عرض نيستد ، بلكه دو گوهر انسان سازند و نفس انسانى به پذيرفتن علم و عمل توسع و اشتداد وجودى پيدا مىكند و گوهرى نورانى مىگردد . علم سازنده و مشخّص روح انسانى ، و عمل سازنده و مشخّص بدن انسانى در نشئآت اخروى است . و انسان را بدنهاى در طول هم به وفق

--> ( 1 ) مثنوى معنوى مولوى